Saturday, October 4, 2025

Six Schedule

 The Sixth Schedule of the Constitution of India is a special provision designed to protect the rights and culture of the tribal communities in certain regions of Northeast India. It provides for autonomous administrative divisions, called Autonomous District Councils (ADCs), which have certain legislative, judicial, and executive powers.

Let’s go into a deep and accurate explanation of the Sixth Schedule:

๐Ÿ“˜ What is the Sixth Schedule?

The Sixth Schedule of the Indian Constitution (Articles 244(2) and 275(1)) was enacted in 1950 to allow tribal areas in the northeastern states to maintain their own culture, customs, and governance systems. It recognizes the distinct identity of the tribal communities and gives them autonomy in governance.

It applies to the tribal areas of the following four northeastern states:

  1. Assam

  2. Meghalaya

  3. Tripura

  4. Mizoram

๐Ÿ“œ Historical Background

  • The roots of the Sixth Schedule lie in the Bordoloi Committee Report (1947), which recommended special provisions for the tribal populations of Assam.

  • The Indian Constitution framers feared that tribal populations might feel alienated in a centralized administrative system.

  • To prevent tribal discontent and to promote their self-governance, the Sixth Schedule was included.

๐Ÿ›️ Key Features of the Sixth Schedule

1. Autonomous Districts and Autonomous Regions

  • The Sixth Schedule provides for the creation of Autonomous Districts within the states.

  • If one district has multiple tribes, it can be divided into Autonomous Regions.

  • These areas are administered by District Councils and Regional Councils.

2. District Councils and Regional Councils

Each Autonomous District has a District Council consisting of:

  • 30 members:

    • 26 elected by adult franchise

    • 4 nominated by the Governor

Each District and Regional Council has:

  • Legislative powers on specified matters

  • Executive powers through departments (e.g. public health, forest, education)

  • Judicial powers for tribal customary laws

3. Legislative Powers of District Councils

They can make laws on:

  • Land use and ownership

  • Forests (except reserved forests)

  • Water resources

  • Agriculture

  • Village administration

  • Inheritance

  • Marriage and divorce

  • Social customs
    Note: These laws require the Governor’s assent to become valid.

4. Judicial Powers

  • Councils can set up village courts to try cases involving tribals.

  • They can decide cases involving customary tribal laws, including disputes related to marriage, property, and social offenses.

  • Appeals can go to the District Council Court or a court appointed by the Governor.

5. Revenue and Taxation Powers

District Councils can collect revenue through:

  • Taxes on land, water, animals, vehicles, entry of goods into markets

  • Licensing and fees on trade and professions

  • Regulation of markets and fairs

6. Role of the Governor

  • The Governor has significant power under the Sixth Schedule:

    • Can alter district or regional boundaries

    • Can dissolve or reconstitute District Councils

    • Must approve laws made by District Councils

    • Can assume control of the administration in case of breakdown

7. Protection of Tribal Identity

  • The Sixth Schedule is unique in that it gives real autonomy to tribal groups to preserve their customs, laws, and institutions.

  • It protects them from external exploitation, including land alienation.

๐Ÿ“List of Autonomous District Councils (ADCs) under Sixth Schedule

There are 10 Autonomous District Councils currently functioning:

In Assam:

  1. Karbi Anglong Autonomous Council

  2. Dima Hasao (North Cachar Hills) Autonomous Council

  3. Bodoland Territorial Council

In Meghalaya:

  1. Khasi Hills Autonomous District Council

  2. Jaintia Hills Autonomous District Council

  3. Garo Hills Autonomous District Council

In Tripura:

  1. Tripura Tribal Areas Autonomous District Council (TTAADC)

In Mizoram:

  1. Chakma Autonomous District Council

  2. Mara Autonomous District Council

  3. Lai Autonomous District Council

✅ Benefits of the Sixth Schedule

Benefits Details
Autonomy Local tribes govern their own areas with limited state interference
Preservation of Culture Customary laws, language, and social practices are protected
Self-Governance Through elected District and Regional Councils
Legal Recognition Customary tribal courts and laws have legal validity

❗ Limitations and Criticisms

Limitations Explanation
Poor Implementation In some areas, councils are underfunded and inefficient
Corruption Allegations of misuse of power and tribal elite capture
Conflict with State Laws Overlapping powers create confusion
Exclusion of Some Tribes Some tribes and areas demand inclusion under the Sixth Schedule
Lack of Women Representation Most councils are male-dominated

๐Ÿ”„ Recent Developments and Demands

  • Inclusion demands: Several tribal groups in Manipur and Arunachal Pradesh have demanded inclusion under the Sixth Schedule.

  • Constitutional Amendments: There have been proposals to strengthen the functioning and accountability of ADCs.

  • NITI Aayog and other bodies have recommended greater funding and capacity building for these councils.

⚖️ Difference Between Fifth and Sixth Schedule

Feature Fifth Schedule Sixth Schedule
Area Applies to tribal areas in rest of India Applies to tribal areas in Northeast India
States Mainly Jharkhand, Chhattisgarh, Odisha, etc. Assam, Meghalaya, Mizoram, Tripura
Autonomous Councils No provision Provided for
Governor's Role Strong oversight Strong oversight but more autonomy
Local Laws Less self-governance Councils have law-making powers

๐Ÿง  Conclusion

The Sixth Schedule is a progressive constitutional mechanism that attempts to decentralize power, protect tribal identity, and ensure self-governance in India's Northeast. However, to be truly effective, it requires:

  • Better funding

  • Transparency

  • Accountability

  • Inclusion of marginalized groups

  • Modernization of governance mechanisms

If you need a PDF version, summary, or want to compare it with the Fifth Schedule in detail, just ask!

at No comments:

Schedule Tribes (ST)

 Here’s detailed, well‑researched information about the Scheduled Tribes (STs) of Assam — their definition under Indian law, how they are classified in Assam (plains vs hills), statistics, current issues, key tribes, and demands. If you want, I can also provide a list of all tribes with smaller communities, or focus on a particular district.

What is a Scheduled Tribe

  • Under the Indian Constitution, Scheduled Tribes are those communities that are recognized by the President (after consultation with the Governor of the State) via an order under Article 342. (asdm.assam.gov.in)

  • The criteria are not explicitly defined in the Constitution but are drawn from precedents and commissions. Some standard indicators are:
      1. Primitive traits
      2. Distinctive culture
      3. Geographical isolation
      4. Shyness of contact with the larger community
      5. Backwardness (social, educational or economic) (asdm.assam.gov.in)

Classification in Assam: Plains and Hills

  • Assam has two broad categories for its Scheduled Tribes: Hill tribes and Plains tribes. The distinction matters because in some hill districts, the tribes have different rights, autonomy etc., often under the Sixth Schedule of the Constitution. (The Indian Express)

  • The hill districts include Karbi Anglong and Dima Hasao (formerly North Cachar Hills). In these, many tribes are recognized which might not have the same status (or recognition) in the plains. (Wikipedia)

Major Tribes, Demographics & Distribution

Here are some key statistics and traits:

List of Some Scheduled Tribes in Assam

Here are some important tribes, both from plains & hills:

  • Plains STs include: Boro (Boro‑Kachari), Rabha, Mishing, Deori, Hojai, Kachari (including Sonowal, Thengal), Mech, Dimasa, Tiwa, etc. (The Indian Express)

  • Hill STs include: Karbi, Dimasa (in hill districts), Chakma, Khasi, Jaintia (Pnar), Hmar, Kuki (various sub‑tribes), Lakher, Man (Tai speaking), etc. (Wikipedia)

Legal & Constitutional Protections, Autonomous Councils

  • Under the Sixth Schedule of the Indian Constitution, certain tribal areas have special autonomous status. In Assam, these include Karbi Anglong, Dima Hasao, Bodoland Territorial Area Districts. These areas have powers of self‑governance, legislation on certain subjects, customary law, etc. (InclusiveIAS)

  • The rights include reservation in education, government jobs, representation, land and forest rights, etc. STs are often considered more socio‑economically backward, so many welfare schemes are specifically targeted at them. (asdm.assam.gov.in)

Issues, Demands and Debates

There are several ongoing issues related to STs in Assam:

  1. Demand for ST recognition by some communities
    Communities such as Chutia, Tai Ahom, Matak, Moran, Koch‑Rajbongshi, and Tea Tribes are demanding Scheduled Tribe status. (The Assam Tribune)

    The government (Union Tribal Affairs Ministry) has said it is considering granting ST status to these six communities, but no final decision has been made yet. (The Assam Tribune)

  2. Concern of existing STs
    Some of the existing tribal organizations are wary that inclusion of more tribes might dilute benefits or quotas or affect identities. There are calls to “freeze” the list or ensure that rights of current STs are not adversely affected. (The Hindu)

  3. Socioeconomic backwardness
    Many ST communities lag in literacy, infrastructure, healthcare, etc., because they are in remote rural/hill areas. Access to basic services is often harder. The forest lands and customary rights are often contentious issues. (asdm.assam.gov.in)

  4. Disparities among tribes
    The larger tribes (Boro, Karbi, Mishing, etc.) command more political influence and resources. Smaller tribes or subgroups may get less representation or attention. Preservation of smaller languages or customs is also an issue.

Important Constitutional / Administrative Acts

  • The Scheduled Castes and Scheduled Tribes Orders (Amendment) Act – this fixes who is included as ST in which states. (Census India)

  • The Autonomous District Councils under Sixth Schedule – ensure that for tribal areas there is local self‑government. (InclusiveIAS)

If you like, I can send you a full list of all Scheduled Tribes of Assam (both plains & hills), with their population numbers, literacy rates etc. Do you want that?

at No comments:

Radish Ki kheti Se adse munamphe kamaiye

 Radish (เคฎूเคฒी) เคธे เค…เคงिเค•เคคเคฎ เคฒाเคญ (เค…เคงिเค• เคฎुเคจाเคซा) เค•เคฎाเคจे เค•े เคฒिเค เคตैเคœ्เคžाเคจिเค• เค”เคฐ เคต्เคฏाเคตเคธाเคฏिเค• เคคเคฐीเค•े เคธे เค–ेเคคी เค•เคฐเคจा เคœ़เคฐूเคฐी เคนै। เคจीเคšे เคฎैं เค†เคชเค•ो เคตिเคธ्เคคाเคฐ เคธे เคฌเคคाเคจे เคœा เคฐเคนा เคนूँ เค•ि เค•ैเคธे เค†เคช เคฎूเคฒी เค•ी เค–ेเคคी (radish farming) เค•เคฐเค•े เค…เคš्เค›ा เคฎुเคจाเคซा เค•เคฎा เคธเค•เคคे เคนैं – เคฎिเคŸ्เคŸी เค•ी เคคैเคฏाเคฐी เคธे เคฒेเค•เคฐ เคฌिเค•्เคฐी เคคเค•।

๐Ÿฅฌ เคฎूเคฒी เค•ी เค–ेเคคी เคธे เค…เคงिเค• เคฒाเคญ เค•เคฎाเคจे เค•ा เคธंเคชूเคฐ्เคฃ เคคเคฐीเค•ा:

1. ✅ เคธเคนी เค•िเคธ्เคฎ เค•ा เคšเคฏเคจ (Variety Selection)

เค…เคฒเค—-เค…เคฒเค— เคฎौเคธเคฎ เค”เคฐ เคœ़เคฎीเคจ เค•े เคนिเคธाเคฌ เคธे เค•िเคธ्เคฎ เคšुเคจเคจा เคœ़เคฐूเคฐी เคนै।

เคฎौเคธเคฎ เค•िเคธ्เคฎें
เค–เคฐीเคซ (เคœुเคฒाเคˆ-เคธिเคคंเคฌเคฐ) เคชूเคธा เคšेเคคเค•ी, เคชूเคธा เคนिเคฎ्เคฎाเคจी
เคฐเคฌी (เค…เค•्เคŸूเคฌเคฐ-เคœเคจเคตเคฐी) เคชूเคธा เคฆेเคถी, เคชूเคธा เคนिเคฎाเคจी, เคœाเคชाเคจी เคต्เคนाเค‡เคŸ
เค—เคฐ्เคฎी (เคซเคฐเคตเคฐी-เคฎाเคฐ्เคš) เค…เคฐ्เค•ा เคจिเคถांเคค, เคชूเคธा เคธเคฎृเคฆ्เคงि

เคŸिเคช: เคธ्เคฅाเคจीเคฏ เค•ृเคทि เคตिเคถ्เคตเคตिเคฆ्เคฏाเคฒเคฏ เคธे เคฌीเคœ เค•ी เค—ुเคฃเคตเคค्เคคा เค•ी เคชुเคท्เคŸि เค•เคฐें। Certified เคฌीเคœ เคนी เคฒเค—ाเคं।

2. ✅ เคœเคฒเคตाเคฏु เค”เคฐ เคฎिเคŸ्เคŸी เค•ी เคœเคฐूเคฐเคค

  • เคฎिเคŸ्เคŸी: เคฆोเคฎเคŸ เคฏा เคฌเคฒुเคˆ เคฆोเคฎเคŸ เคฎिเคŸ्เคŸी เคธเคฌเคธे เค…เคš्เค›ी เคฐเคนเคคी เคนै।

  • pH: 6.0 เคธे 7.5 เค•े เคฌीเคš เค‰เคชเคฏुเค•्เคค।

  • เคœเคฒเคตाเคฏु: เค ंเคกी เคœเคฒเคตाเคฏु เคฎूเคฒी เค•े เคฒिเค เคธเคฌเคธे เค…เคš्เค›ी เคนोเคคी เคนै। เคœ्เคฏाเคฆा เค—เคฐ्เคฎी เคฎें เคซเคธเคฒ เคชเคคเคฒी เค”เคฐ เคคीเค–ी เคนो เคœाเคคी เคนै।

3. ✅ เค–ेเคค เค•ी เคคैเคฏाเคฐी

  • เคชเคนเคฒी เคœुเคคाเคˆ เค—เคนเคฐी เคนเคฒ เคธे เค•เคฐें, เคคाเค•ि เคœเคก़ें เค—เคนเคฐाเคˆ เคคเค• เคœाเคं।

  • เคซिเคฐ 2-3 เคฌाเคฐ เคฆेเคถी เคนเคฒ เคฏा เคฐोเคŸाเคตेเคŸเคฐ เคธे เคœुเคคाเคˆ เค•เคฐें เค”เคฐ เคฎिเคŸ्เคŸी เค•ो เคญुเคฐเคญुเคฐी เคฌเคจाเคं।

  • เค—ोเคฌเคฐ เค•ी เคธเคก़ी เค–ाเคฆ (FYM) – 20-25 เคŸเคจ เคช्เคฐเคคि เคเค•เคก़ เคกाเคฒें।

  • เคจिเค•ाเคธी (drainage) เค•ी เค…เคš्เค›ी เคต्เคฏเคตเคธ्เคฅा เค•เคฐें, เค–ाเคธเค•เคฐ เคตเคฐ्เคทा เคฎें।

4. ✅ เคฌीเคœ เคฌोเคจा (Sowing)

  • เคธเคฎเคฏ:

    • เค–เคฐीเคซ – เคœुเคฒाเคˆ เคธे เคธिเคคंเคฌเคฐ

    • เคฐเคฌी – เค…เค•्เคŸूเคฌเคฐ เคธे เคฆिเคธंเคฌเคฐ

    • เค—เคฐ्เคฎी – เคซเคฐเคตเคฐी เคธे เคฎाเคฐ्เคš

  • เคฌीเคœ เค•ी เคฎाเคค्เคฐा: 5 เคธे 6 เค•िเคฒो เคช्เคฐเคคि เคเค•เคก़

  • เคฌोเคจे เค•ी เคฆूเคฐी:

    • เค•เคคाเคฐ เคธे เค•เคคाเคฐ – 30 เคธे 45 เคธेเคฎी

    • เคชौเคงे เคธे เคชौเคงे – 6 เคธे 10 เคธेเคฎी

  • เคฌोเคจे เค•ा เคคเคฐीเค•ा: เคธीเคงी เคฌुเค†เคˆ เคฏा เคธीเคก เคก्เคฐिเคฒ เคธे เคฌोเคจा।

5. ✅ เค–ाเคฆ เค”เคฐ เค‰เคฐ्เคตเคฐเค• (Fertilizers)

เคชोเคทเค• เคคเคค्เคต เคฎाเคค्เคฐा (เคช्เคฐเคคि เคเค•เคก़) เค•เคฌ เคฆें
เคจाเค‡เคŸ्เคฐोเคœเคจ (N) 40-50 เค•िเค—्เคฐा 50% เคฌुเค†เคˆ เค•े เคธเคฎเคฏ, เคฌाเค•ी 30 เคฆिเคจ เคฌाเคฆ
เคซाเคธ्เคซोเคฐเคธ (P) 20-25 เค•िเค—्เคฐा เคฌुเค†เคˆ เคธे เคชเคนเคฒे
เคชोเคŸाเคถ (K) 20 เค•िเค—्เคฐा เคฌुเค†เคˆ เคธे เคชเคนเคฒे

เคŸिเคช: เคฎिเคŸ्เคŸी เคชเคฐीเค•्เคทเคฃ (soil testing) เคœเคฐूเคฐ เค•เคฐเคตाเคं।

6. ✅ เคธिंเคšाเคˆ (Irrigation)

  • เคชเคนเคฒी เคธिंเคšाเคˆ: เคฌुเค†เคˆ เค•े เคคुเคฐंเคค เคฌाเคฆ

  • เค…เค—เคฒी เคธिंเคšाเค‡เคฏाँ: เคนเคฐ 7-10 เคฆिเคจ เคฎें, เคฎिเคŸ्เคŸी เค•ी เคจเคฎी เคฆेเค–เค•เคฐ

  • เคฎूเคฒी เค•ी เคœเคก़ เคฌเคจเคจे เค•े เคธเคฎเคฏ เคตिเคถेเคท เคง्เคฏाเคจ เคฆें – เคชाเคจी เค•ी เค•เคฎी เคธे เคœเคก़ เคชเคคเคฒी เค”เคฐ เค›ोเคŸी เคฐเคน เคœाเคเค—ी।

7. ✅ เคจिเคฐाเคˆ-เค—ुเคก़ाเคˆ เค”เคฐ เคฅिเคจिंเค—

  • เคชเคนเคฒी เคจिเคฐाเคˆ: เคฌुเค†เคˆ เค•े 15-20 เคฆिเคจ เคฌाเคฆ

  • เคฅिเคจिंเค—: เค˜เคจी เคชौเคงों เค•ो เคนเคŸाเค•เคฐ 6-8 เคธेเคฎी เค•ी เคฆूเคฐी เคฐเค–ें।

  • เค–เคฐเคชเคคเคตाเคฐ เคจिเคฏंเคค्เคฐเคฃ: เคธเคฎเคฏ-เคธเคฎเคฏ เคชเคฐ เคจिเคฐाเคˆ เค•เคฐें เคฏा เคฎเคฒ्เคšिंเค— เค•เคฐें।

8. ✅ เค•ीเคŸ เคต เคฐोเค— เคจिเคฏंเคค्เคฐเคฃ

เค†เคฎ เค•ीเคŸ:

เค•ीเคŸ เคจिเคฏंเคค्เคฐเคฃ
เคชเคค्เคคी เค–ाเคจे เคตाเคฒे เค•ीเคก़े เคจीเคฎ เค•ा เค…เคฐ्เค• เคฏा Chlorpyrifos
เคœเคก़ เค•ी เคฎเค•्เค–ी Trichoderma viride เค•ा เคช्เคฐเคฏोเค—

เค†เคฎ เคฐोเค—:

เคฐोเค— เคจिเคฏंเคค्เคฐเคฃ
เคธเคซेเคฆ เคซเคซूंเคฆी เคธเคฒ्เคซเคฐ เคชाเค‰เคกเคฐ เค›िเคก़เค•ाเคต
เคुเคฒเคธा เคฐोเค— Mancozeb 2gm/L เค›िเคก़เค•ें

9. ✅ เค•เคŸाเคˆ เค”เคฐ เคชैเค•िंเค—

  • เค•เคŸाเคˆ เค•ा เคธเคฎเคฏ: เคฌुเค†เคˆ เค•े 40 เคธे 60 เคฆिเคจ เคฌाเคฆ, เค•िเคธ्เคฎ เคชเคฐ เคจिเคฐ्เคญเคฐ เค•เคฐเคคा เคนै।

  • เคฎूเคฒी เค“เคตเคฐเคฎैเคš्เคฏोเคฐ เคจा เคนोเคจे เคฆें – เคตเคฐเคจा เคฐेเคถेเคฆाเคฐ เค”เคฐ เค•เคก़เคตी เคนो เคœाเคคी เคนै।

  • เคชाเคจी เคธे เคงोเค•เคฐ เค—เคก्เคกिเคฏों เคฎें เคฌांเคงें เคฏा เค•्เคฐेเคŸ्เคธ เคฎें เคชैเค• เค•เคฐें।

10. ✅ เคตिเคชเคฃเคจ (Marketing)

เค…เคš्เค›ा เคฎुเคจाเคซा เคชाเคจे เค•े เคคเคฐीเค•े:

  • เคธ्เคฅाเคจीเคฏ เคฎंเคกी เคฏा เคนाเคŸ เคฌाเคœाเคฐ เคฎें เคคाเคœा เคฎाเคฒ เคฌेเคšเคจा।

  • เค•िเคธाเคจ เค‰เคค्เคชाเคฆเค• เคธเคฎूเคน (FPO) เคธे เคœुเคก़เค•เคฐ เคฅोเค• เคตिเค•्เคฐेเคคाเค“ं เค•ो เคธเคช्เคฒाเคˆ เค•เคฐเคจा।

  • เคธเคฌ्เคœी เคตिเค•्เคฐेเคคाเค“ं เคธे เคธीเคงे เคธंเคชเคฐ्เค• (retail chain, hotels)।

  • เค‘เคฐ्เค—ेเคจिเค• เคฎूเคฒी เค•ी เคฌ्เคฐांเคกिंเค— เค•เคฐ เค•े เค‘เคจเคฒाเค‡เคจ เคฌेเคš เคธเค•เคคे เคนैं।

๐Ÿ’ฐ เคฒाเค—เคค เค”เคฐ เคฎुเคจाเคซा เค•ा เค…เคจुเคฎाเคจ (เคช्เคฐเคคि เคเค•เคก़)

เคฎเคฆ เคฒाเค—เคค
เคฌीเคœ ₹800-₹1000
เค–ाเคฆ เคต เค‰เคฐ्เคตเคฐเค• ₹3000-₹4000
เคœुเคคाเคˆ เคต เคธिंเคšाเคˆ ₹2000-₹3000
เคฎเคœเคฆूเคฐी ₹3000
เค•ीเคŸเคจाเคถเค•/เคฐोเค—เคจाเคถเค• ₹1500
เค•ुเคฒ เคฒाเค—เคค ₹10,000-₹12,000

๐Ÿ‘‰ เค‰เคชเคœ: 80 เคธे 120 เค•्เคตिंเคŸเคฒ เคช्เคฐเคคि เคเค•เคก़
๐Ÿ‘‰ เคฌिเค•्เคฐी เคญाเคต: ₹8 – ₹15 เคช्เคฐเคคि เค•िเคฒो (เคธीเคœเคจ เคชเคฐ เคจिเคฐ्เคญเคฐ)
๐Ÿ‘‰ เค•ुเคฒ เค†เคฎเคฆเคจी: ₹80,000 – ₹1,50,000 เคช्เคฐเคคि เคเค•เคก़
๐Ÿ‘‰ เคถुเคฆ्เคง เคฎुเคจाเคซा: ₹70,000 – ₹1,40,000 (เค…เค—เคฐ เคฎाเคฐ्เค•ेเคŸिंเค— เคธเคนी เคนो)

๐ŸŽฏ เค…เคงिเค• เคฎुเคจाเคซे เค•े เคฒिเค เคตिเคถेเคท เคธुเคाเคต:

  1. เค‘เคฐ्เค—ेเคจिเค• เค–ेเคคी เค•เคฐें – เคฌाเคœाเคฐ เคฎें 2x เคฐेเคŸ เคฎिเคฒเคคा เคนै।

  2. เคชॉเคฒीเคนाเค‰เคธ/เคจेเคŸ เคนाเค‰เคธ เคฎें เค•เคฐें – เค—เคฐ्เคฎी เคฎें เคญी เค‰เคค्เคชाเคฆเคจ เคนोเค—ा।

  3. เคกाเคฏเคฐेเค•्เคŸ เคฎाเคฐ्เค•ेเคŸिंเค— เค•เคฐें – เคฎंเคกी เคฆเคฒाเคฒों เคธे เคฌเคšें।

  4. เคฐिเคœ-เคชเคฆ्เคงเคคि เคชเคฐ เคฌुเคตाเคˆ เค•เคฐें – เคฎूเคฒी เคฒंเคฌी เค”เคฐ เคธीเคงी เคนोเคคी เคนै।

  5. เคœเคฒเคตाเคฏु เค†เคงाเคฐिเคค เค•िเคธ्เคฎें เคšुเคจें – เค‰เคค्เคชाเคฆเคจ เคœ्เคฏाเคฆा เคนोเค—ा।

๐Ÿ“Œ เคจिเคท्เค•เคฐ्เคท (Conclusion):

เค…เค—เคฐ เค†เคช เคตैเคœ्เคžाเคจिเค• เคคเคฐीเค•े เคธे เคฎूเคฒी เค•ी เค–ेเคคी เค•เคฐें, เค…เคš्เค›ी เค•िเคธ्เคฎ, เคธเคนी เคธเคฎเคฏ, เคธเคนी เค‰เคฐ्เคตเคฐเค• เค”เคฐ เคฌाเคœाเคฐ เคคเค• เคธीเคงी เคชเคนुंเคš เคฌเคจाเคँ – เคคो เคฏे เคเค• เคคेเคœी เคธे เคชैเคธा เคฆेเคจे เคตाเคฒी เคซเคธเคฒ เคฌเคจ เคธเค•เคคी เคนै। 45-60 เคฆिเคจ เคฎें เคซเคธเคฒ เคคैเคฏाเคฐ เค”เคฐ เคคुเคฐंเคค เคฌिเค•เคจे เคตाเคฒी।

เค…เค—เคฐ เค†เคช เคšाเคนें เคคो เคฎैं เค†เคชเค•ी เคธ्เคฅाเคจ (เคœिเคฒा/เคฐाเคœ्เคฏ) เค•े เค…เคจुเคธाเคฐ เค‰เคชเคฏुเค•्เคค เค•िเคธ्เคฎ, เคฎंเคกी เคฐेเคŸ เค”เคฐ เคฌुเค†เคˆ เค•ैเคฒेंเคกเคฐ เคญी เคฌเคคा เคธเค•เคคा เคนूँ।

เค•्เคฏा เค†เคช เค…เคชเคจे เคœिเคฒे เค•ा เคจाเคฎ เคฌเคคाเคँเค—े?

at No comments:

DHAN KI KHETI KAISE KORE

 เคฌเคนुเคค เคฌเคข़िเคฏा — เคฎैं เค†เคชเค•ो เคšाเคตเคฒ (เคงाเคจ) เค•ी เค–ेเคคी เค•ी เค†เคฐंเคญिเค• เคธे เคฒेเค•เคฐ เค•เคŸाเคˆ เค”เคฐ เคญंเคกाเคฐเคฃ เคคเค• เค—เคนเคฐाเคˆ เคธे, เค•्เคฐเคฎเคฌเคฆ्เคง เคœाเคจเค•ाเคฐी เคฆे เคฐเคนा/เคฐเคนी เคนूँ — เคธเคฐเคฒ เคญाเคทा เคฎें, เคœเคธ‑เค•ा‑เคคเคธ เค‰เคชเคฏोเค—ी เคŸिเคช्เคธ เค”เคฐ เค†เคฎ เค—เคฒเคคिเคฏाँ เคญी เคถाเคฎिเคฒ เค•เคฐ เคฐเคนा/เคฐเคนी เคนूँ। เคง्เคฏाเคจ เคฐเค–ें: เค•ुเค› เคฎाเคค्เคฐा‑เคจिเคฐ्เคฆेเคถ เค•्เคทेเคค्เคฐ เค”เคฐ เคฎिเคŸ्เคŸी เค•े เค…เคจुเคธाเคฐ เคฌเคฆเคฒเคคे เคนैं — เคฌेเคนเคคเคฐ เคชเคฐिเคฃाเคฎ เค•े เคฒिเค เค…เคชเคจी เคœเคฎीเคจ เค•ा soil test เค•เคฐाเคँ เค”เคฐ เคธ्เคฅाเคจीเคฏ เค•ृเคทि เคตिเคธ्เคคाเคฐ/เค•िเคธाเคจ เคธेเคตा เค•ेंเคฆ्เคฐ (Krishi Vigyan Kendra) เค•ी เคธเคฒाเคน เคญी เคฒें।

1) เคช्เคฐाเคฐเคฎ्เคญ — เคจिเคฐ्เคฃเคฏ เค”เคฐ เคคैเคฏाเคฐी

  1. เคœเคฎीเคจ เค•ा เคšुเคจाเคต

    • เคธเคฎเคคเคฒ เคฏा เคฎเคง्เคฏเคฎ เคขเคฒाเคจ เคตाเคฒी เค–ेเคค เคœो เคชाเคจी เค•ी เคจिเค•ाเคธी/เคจिเคฏंเคค्เคฐเคฃ เค†เคธाเคจ เคนो।

    • เคœเคฒเคฒाเคญ (water availability) เคธुเคจिเคถ्เคšिเคค เค•เคฐें — เคงाเคจ เคœเคฒเคชเคฐ (water‑intensive) เคซเคธเคฒ เคนै।

  2. เคฎिเคŸ्เคŸी

    • เคšिเคชเคŸी (clay loam) เคฏा เคฒोเคฎ‑เคšिเค•เคจी (loam) เคฎिเคŸ्เคŸी เค…เคš्เค›ी; pH 5.5–7.5 เคธाเคฎाเคจ्เคฏ।

    • Soil test เค•เคฐाเคँ — N, P, K, Zn เค†เคฆि เค•ी เคธ्เคฅिเคคि เคœाเคจें।

  3. เคœเคฒ เคธ्เคฐोเคค เค”เคฐ เคจाเคฒी‑เคจिเค—เคฒाเคจी

    • เค–ेเคค เค•े เค•िเคจाเคฐों เคชเคฐ เคจाเคฒी/เค•เคจाเคฒ, เคœเคฒเค—्เคฐเคนเคฃ เค•ी เคต्เคฏเคตเคธ्เคฅा เคฐเค–ें; เคชाเคจी เคธ्เคŸोเคฐ เค•เคฐเคจे เค•े เคฒिเคฏे เคคाเคฒाเคฌ เค…เคš्เค›ा เคฐเคนे เคคो เคฌेเคนเคคเคฐ।

2) เคฌीเคœ เค”เคฐ เค•िเคธ्เคฎ เค•ा เคšुเคจाเคต

  1. เค•्เคทेเคค्เคฐ เค•े เค…เคจुเคธाเคฐ เคธ्เคฅाเคจीเคฏ/เคช्เคฐเคคिเคฐूเคชी (adaptive) เคฏा เค‰เคš्เคš เค‰เคชเคœ เคตाเคฒी เค•िเคธ्เคฎ เคšुเคจें — เคฌुเคตाเคˆ เคฎौเคธเคฎ (Kharif/Rabi), เคฒเคฎ्เคฌाเคˆ (duration) เค”เคฐ เคฐोเค—‑เคช्เคฐเคคिเคฐोเคง เค†เคฆि เคฆेเค–ें।

  2. เคช्เคฐเคฎाเคฃिเคค เคฌीเคœ (certified seed) เคฒें — เคฌीเคœ เคฆเคฐ เค”เคฐ เคœाเคจें:

    • เคธीเคงे เคฌुเคตाเคˆ (drill) เค•े เคฒिเค เคฌीเคœ เคฆเคฐ ~30–40 kg/ha (เคตिเคตिเคงเคคा เคชเคฐ เคจिเคฐ्เคญเคฐ)।

    • เคจเคฐ्เคธเคฐी เคธे เคฐोเคชाเคˆ เค•े เคฒिเค เคฌीเคœ เคฆเคฐ เค•เคฎ (~8–12 kg/ha) เค•्เคฏोंเค•ि เคจเคฐ्เคธเคฐी เคฎें เค˜เคจा เคฌोเคฏा เคœाเคคा เคนै।

  3. เคฌीเคœ เค‰เคชเคšाเคฐ

    • เคฌीเคœ เค•ो เคช्เคฐเคฎाเคฃिเคค เคฐเค–เคจे, เคœीเคตाเคฃु/เคซเคซूंเคฆी เคธे เคฌเคšाเคจे เค•े เคฒिเค เคฌीเคœ เค‰เคชเคšाเคฐ เคœ़เคฐूเคฐी। เคœैเคตिเค• เคตिเค•เคฒ्เคช: Trichoderma, Pseudomonas, Rhizobacterial formulations; เคฐाเคธाเคฏเคจिเค• เคตिเค•เคฒ्เคชों เค•े เคฒिเค เคธ्เคฅाเคจीเคฏ เคจिเคฐ्เคฆेเคถाเคจुเคธाเคฐ เค…เคจुเคฎोเคฆिเคค เคฌीเคœ เค•เคตเค•เคจाเคถी/เค•ीเคŸเคจाเคถी เค•ा เคช्เคฐเคฏोเค— เค•เคฐें। (เคธเคŸीเค• เคฆเคตा/เค–ुเคฐाเค• เค•े เคฒिเค เคธ्เคฅाเคจीเคฏ เค•ृเคทि เคธเคฒाเคนเค•ाเคฐ เคธे เคชुเคท्เคŸि เคฒें।)

3) เคจเคฐ्เคธเคฐी เคฌเคจाเคจा (เค…เค—เคฐ เคฐोเคชाเคˆ เค•เคฐ เคฐเคนे เคนैं)

  1. เคจเคฐ्เคธเคฐी เค•ा เคธเคฎเคฏ: เค•िเคธ्เคฎ เค•े เค…เคจुเคธाเคฐ— เค†เคฎเคคौเคฐ เคชเคฐ 20–30 เคฆिเคจ เค•ी เคจเคฐ्เคธเคฐी เคชเคฐ เคฐोเคชाเคˆ เคนोเคคी เคนै; SRI เค•े เคฒिเค 8–12 เคฆिเคจ เค•े เคฏुเคตा เคชौเคงे।

  2. เคจเคฐ्เคธเคฐी เค•ा เคคเคฒा เคคैเคฏाเคฐ เค•เคฐें: เคฌुเคตाเคˆ เคธे เคชเคนเคฒे เคœเคฎीเคจ เคนเคฒ्เค•ी เคขीเคฒी, เค–ाเคฆ เคฎिเคฒाเค•เคฐ เคšिเค•เคจा เค•เคฐ เคฒें।

  3. เคฌुเคตाเคˆ: เคฌीเคœ เค•ो เคฌเคฐाเคฌเคฐ เคซैเคฒाเคँ, เคนเคฒ्เค•ा เคฎिเคŸ्เคŸी เค•ी เคชเคฐเคค เคฆें। เคชाเคจी เคธเคฎเคเคฆाเคฐी เคธे เคฐเค–ें เคคाเค•ि เคจเคฐ्เคธเคฐी เคธूเค–ी เคจ เคนो।

  4. เคฌुเค†เคˆ เค•े 6–10 เคฆिเคจ เคฌाเคฆ เคชเคคเคฒे เค•เคฐเคจा/transplant เค•ी เคคैเคฏाเคฐी เค•เคฐें।

4) เคฐोเคชाเคˆ (Transplanting)

  1. เคธเคฎเคฏ: เคธाเคฎाเคจ्เคฏเคคः เคจเคฐ्เคธเคฐी เค•ी เค†เคฏु 20–30 เคฆिเคจ เคชเคฐ; SRI เคฎें 8–12 เคฆिเคจ।

  2. เคฆूเคฐी/spacing:

    • เคชाเคฐंเคชเคฐिเค• เคฐोเคชाเคˆ: 20×10 เคธे 20×15 cm; เคชंเค•्เคคि เคฎें 2–3 เคชौเคงे เคช्เคฐเคคि เคธ्เคฅाเคจ।

    • SRI เคตिเคงि: 25×25 เคฏा 30×30 cm, เคเค• เคชौเคงा เคช्เคฐเคคि เคธ्เคฅाเคจ (young seedlings)।

  3. เค—เคนเคฐाเคˆ: เคฎिเคŸ्เคŸी เค•ा เคชाเคฒा เคฒเค—เคญเค— 3–4 cm เคคเค• เคฐเค–ें; เคœเคก़ें เคฆเคฌाเค•เคฐ เค…เคš्เค›ी เคคเคฐเคน เคชाเคจी เคฎें เคธेเคŸ เค•เคฐें।

  4. เคฐोเคชाเคˆ เค•ा เคธเคฎเคฏ: เคธुเคฌเคน เคœเคฒ्เคฆी เคฏा เคถाเคฎ เค•ो เค•เคฐें (เคงूเคช/เค—เคฐ्เคฎ เคธเคฎเคฏ เคธे เคฌเคšें)।

5) เคชाเคจी เคช्เคฐเคฌंเคงเคจ

  1. เคชाเคฐंเคชเคฐिเค•: เค–ेเคค เค•ो เคฒเค—เคญเค— 3–5 cm เคชाเคจी เคธे เคธ्เคฅाเคฏी เคฐूเคช เคธे เคญเคฐा เคฐเค–ा เคœाเคคा เคนै (continuous flooding)।

  2. AWD (Alternate Wetting and Drying): 3–7 เคฆिเคจ เคคเค• เคชाเคจी เคนเคŸाเค•เคฐ เคฎिเคŸ्เคŸी เคนเคฒ्เค•ी เคธूเค–ी เคนोเคจे เคฆें, เคซिเคฐ เคชाเคจी เคญเคฐें — เคœเคฒ เค‰เคชเคฏोเค— เค”เคฐ เคฎीเคฅेเคจ เค‰เคค्เคธเคฐ्เคœเคจ เค•เคฎ เค•เคฐเคคा เคนै।

  3. SRI: เคธเคคเคน เคชเคฐ เค—ीเคฒा เคฐเค–ें เคชเคฐ เคฒเค—ाเคคाเคฐ เคคเคฒी‑เคญเคฐ เคœเคฒ เคจเคนीं; เคนเคฒ्เค•ी เคจเคฎी เค”เคฐ AWD เค•ी เคคเคฐเคน เคช्เคฐเคฌंเคงเคจ।

  4. เคก्เคฐेเคจेเคœ เคถเคฐ्เคคें: เคซूเคฒों/เคฌीเคจिंเค— เค•े เคธเคฎเคฏ เค…เคคि‑เคญเคฐाเคต เคธे เคฌเคšें เค•्เคฏोंเค•ि เค‡เคธเคธे เค—्เคฐेเคจ เคงाเคฐเคฃ เคช्เคฐเคญाเคตी เคจเคนीं เคนोเค—ा।

6) เค–ाเคฆ เค”เคฐ เคชोเคทเคฃ (NPK + เคธूเค•्เคท्เคฎ เคคเคค्เคต)

เคฎเคนเคค्เคตเคชूเคฐ्เคฃ: เคธเคŸीเค• เค–ुเคฐाเค• soil test เค•े เค…เคจुเคธाเคฐ เคฌเคฆเคฒเคคी เคนै। เคจीเคšे เคธाเคฎाเคจ्เคฏ เคฎाเคฐ्เค—เคฆเคฐ्เคถเค• เคฆिเคฏा เคœा เคฐเคนा เคนै (เคช्เคฐเคคि เคนेเค•्เคŸेเคฏเคฐ เค…เคจुเคฎाเคจ):

  1. เคธाเคฎाเคจ्เคฏ เคธिเคซाเคฐिเคถें (เค…เคจुเคฎाเคจ):

    • N (เคจाเค‡เคŸ्เคฐोเคœเคจ): 80–150 kg/ha (เค•िเคธ्เคฎ, เค‰เคค्เคชाเคฆเคจ เคฒเค•्เคท्เคฏ เค…เคจुเคธाเคฐ)

    • P2O5 (เคซाเคธ्เคซोเคฐเคธ): 40–60 kg/ha

    • K2O (เคชोเคŸाเคถ): 30–60 kg/ha

  2. เคเคช्เคฒीเค•ेเคถเคจ เคŸाเค‡เคฎिंเค— (เค‰เคฆाเคนเคฐเคฃ):

    • เคฌेเคธเคฒ (เคฌुเคตाเคˆ/เคฐोเคชाเคˆ เค•े เคธเคฎเคฏ): เคชूเคฐा P เค”เคฐ 1/3 N, 1/3 K।

    • เคŸिเคฒเคฐिंเค— (เค•ांเคŸा เค†เคจे เคชเคฐ): 1/3 N।

    • เคชाเค‡เคธींเค—/เคชैเคจिเค•เคฒ เคซॉเคฐ्เคฎेเคถเคจ เคชเคฐ: เค…ंเคคिเคฎ 1/3 N เค”เคฐ เคฌाเค•ी K।

  3. เคธूเค•्เคท्เคฎ เคคเคค्เคต: Zn (เคœिंเค•) เค…เค•्เคธเคฐ เค†เคตเคถ्เคฏเค• — เคœैเคธे ZnSO4 20–25 kg/ha, เคฒेเค•िเคจ soil test เค•े เค…เคจुเคธाเคฐ।

  4. เคœैเคตिเค• เค–ाเคฆ: FYM/compost 5–10 t/ha เคฌेเคธเคฒ เคฆेเคจा เคฌेเคนเคคเคฐ เคนै — เคฎिเคŸ्เคŸी เคฎें เคธंเคฐเคšเคจा เค”เคฐ เคธूเค•्เคท्เคฎ เคคเคค्เคต เคธुเคงाเคฐเคคे เคนैं।

  5. เค‰เคฐ्เคตเคฐเค• เค•े เคฐूเคช เคฎें N เค•ो เคธ्เคชिเคฒिเคŸ เค•เคฐ เคฆें (3 เคญाเค—) — เคฏเคน เคจाเค‡เคŸ्เคฐोเคœเคจ เคนाเคจि เค˜เคŸाเคคा เคนै เค”เคฐ เค‰เคชเคœ เคฌเคข़ाเคคा เคนै।

7) เคจिเคฐाเคˆ‑เค—ुเคก़ाเคˆ เค”เคฐ เคœुเคคाเคˆ

  1. เค†เคตเคถ्เคฏเค•เคคा เค…เคจुเคธाเคฐ เค–ेเคค เคฎें เค–เคฐเคชเคคเคตाเคฐ เคจिเคฏंเคค्เคฐเคฃ — เคถुเคฐुเค†เคคी 25–40 เคฆिเคจ เคธเคฌเคธे เคฎเคนเคค्เคตเคชूเคฐ्เคฃ।

  2. SRI เคฎें เคนเคฒ्เค•ी เคœुเคคाเคˆ/เคตिเคตेเค•เคชूเคฐ्เคฃ เคนเคŸाเคต เค•े เคฒिเค เคตीเค•्เคกเคฐ/เค•ुเคฒ्เคนाเคก़ी เค•ा เค‰เคชเคฏोเค—, เคฎैเคจुเค…เคฒ เคตीเค•्เคกเคฐ เคฏा เคคंเคค्เคฐिเค• เค‰เคชเค•เคฐเคฃ।

  3. เคฐाเคธाเคฏเคจिเค• เคจिเคฏंเคค्เคฐเคฃ: เคฏเคฆि เค†เคตเคถ्เคฏเค• เคนो เคคो เคฒเค•्เคทिเคค เคธेเคฒेเค•्เคŸिเคต เคนिเคฐเคฃ (herbicides) เค•ा เค‰เคชเคฏोเค— เค•เคฐें — เคช्เคฐเคฏोเค— เคธे เคชเคนเคฒे เคจिเคฐ्เคฆेเคถ เคต เคธ्เคฅाเคจीเคฏ เค•ृเคทि เคธे เค…เคจुเคฎเคคि เคฒें।

8) เคฐोเค— เค”เคฐ เค•ीเคŸ เคช्เคฐเคฌंเคงเคจ (IPM เค…เคชเคจाเคँ)

  1. เคช्เคฐเคฎुเค– เคฐोเค—: เคชเคค्เคคी เคœเคฒा (blast), เคฌ्เคฒाเคธ्เคŸ, เคฌैเค•्เคŸीเคฐिเคฏเคฒ เคฒीเคซ เคฌ्เคฒाเค‡เคŸ, เคถूเคŸ‑เคฌोเคฐोเคฐ เค†เคฆि।

  2. เคช्เคฐเคฎुเค– เค•ीเคŸ: เคชเคคंเค—ा/เค˜ोंเค˜ा (stemborer), เคธเคซेเคฆ‑เค•ेเคก़े, เคงाเคจ เค•ीเคก़े।

  3. เคช्เคฐเคฌंเคงเคจ เคฐเคฃเคจीเคคि (IPM):

    • เคช्เคฐเคคिเคฐोเคงी เค•िเคธ्เคฎों เค•ा เคšเคฏเคจ।

    • เคฌुเคตाเคˆ/เคฐोเคชाเคˆ เค•ा เคธเคฎเคฏ เคฌเคฆเคฒเค•เคฐ เค•ीเคŸ‑เคฆเคฌाเคต เค˜เคŸाเคจा।

    • เคœैเคตिเค• เคจिเคฏंเคค्เคฐเคฃ: Trichogramma, Bt เค†เคงाเคฐिเคค เค‰เคค्เคชाเคฆ, parasitoids।

    • เคฎॉเคจिเคŸเคฐिंเค—: pheromone traps, field scouting।

    • เคฐाเคธाเคฏเคจिเค• เค•ीเคŸเคจाเคถเค• เค•ेเคตเคฒ เคฅ्เคฐेเคถเคนोเคฒ्เคก เคชाเคฐ เคนोเคจे เคชเคฐ เค”เคฐ เคจिเคฐ्เคฆेเคถाเคจुเคธाเคฐ।

    • เคซเคธเคฒ เคšเค•्เคฐ เค”เคฐ เคœเคฒ เคช्เคฐเคฌंเคงเคจ เคธे เคญी เคฐोเค— เคจिเคฏंเคค्เคฐिเคค เคนोเคคे เคนैं।

  4. เคจोเคŸ: เค•िเคธी เคญी เค•ीเคŸเคจाเคถเค•/เคฐोเค—เคจाเคถเค• เค•ा เคจाเคฎ/เค–ुเคฐाเค• เคฒेเคจे เคธे เคชเคนเคฒे เคธ्เคฅाเคจीเคฏ เค•ृเคทि เคตिเคญाเค—/เคชैเค•ेเคœ เค”เคฐ เคช्เคฐैเค•्เคŸिเคธ (P&P) เค•ो เคฆेเค–ें।

9) เค—ुเคฃเคธूเคค्เคฐ/เคซूเคฒเคจ เค”เคฐ เคซเคฒเคจ (Panicle initiation เคธे harvesting เคคเค•)

  1. เคซเคธเคฒ เค•े เคฆौเคฐाเคจ N เค•ी เค…ंเคคिเคฎ เคกोเฅ› เคช्เคฏाเคฃ्เคกिเค•เคฒ เค•े เคตिเค•ाเคธ เคธे เคชเคนเคฒे เคฆें เคคाเค•ि เคฆाเคจे เค•ा เค†เค•ाเคฐ เคฌเคข़े।

  2. เคซूเคฒ เค†เคจे เค•े เคธเคฎเคฏ (flowering) เคฎें เคชाเคจी เค•ा เคจिเคฏंเคค्เคฐเคฃ เคธाเคตเคงाเคจी เคธे เค•เคฐें — เค…เคค्เคฏเคงिเค• เคญเคฐा เคชाเคจी เค”เคฐ เคคाเคชเคฎाเคจ เคธे เคงाเคจ เค•ा เคฌीเคจिंเค— เคช्เคฐเคญाเคตिเคค เคนो เคธเค•เคคा เคนै।

  3. เคฌीเคœ เคชเค•เคจे เค•ा เค†เค•เคฒเคจ: 20–25% เคจเคฎ (moisture) เคชเคฐ เคฆाเคจे เคšเคฎเค•ीเคฒे เค”เคฐ เค•เค ोเคฐ เคฆिเค–เคคे เคนैं; เค•เคŸाเคˆ เค•ा เคธเคนी เคธเคฎเคฏ เคฌुเคตाเคˆ เคคिเคฅि เค”เคฐ เค•िเคธ्เคฎ เคชเคฐ เคจिเคฐ्เคญเคฐ।

10) เค•เคŸाเคˆ (Harvesting)

  1. เค•เคŸाเคˆ เค•ा เคธเคนी เคธเคฎเคฏ: เคœเคฌ เค…เคงिเค•เคคเคฐ เคฆाเคจे (around 80–85%) เคชीเคฒे‑เคญूเคฐे เคนों เค”เคฐ เคจเคฎी ~20–24% เคนो (post‑drying target 12–14% for storage)।

  2. เค•เคŸाเคˆ เค•े เคคเคฐीเค•े: เคนाเคฅ เคธे sickle เคธे เคฏा เคนाเคฐ्เคตेเคธ्เคŸเคฐ เคฎเคถीเคจ เคธे — เคฎเคถीเคจ เคฎें เคธเคฎเคฏ เค”เคฐ เคฎिเคŸ्เคŸी เค•ी เคจเคฎी เค•ो เคง्เคฏाเคจ เคฎें เคฐเค–ें।

  3. เค•เคŸाเคˆ เคฆेเคฐ เคนोเคจे เคชเคฐ เคฆाเคจे เคซोเฅœ/เคฌिเค–เคฐ เคธเค•เคคे เคนैं; เคœเคฒ्เคฆी เค•เคŸाเคˆ เคชเคฐ เคฆाเคจे เค…เคงเคชเค•े เคนो เคธเค•เคคे เคนैं।

11) เคฅ्เคฐेเคถिंเค— เค”เคฐ เคธुเค–ाเคจा (Threshing & Drying)

  1. เคฅ्เคฐेเคถिंเค—: เคนाเคฅ เคธे เคฏा เคฅ्เคฐेเคถเคฐ เคธे; เคจเคˆ เคฅ्เคฐेเคถिंเค— เคฎเคถीเคจें เคฆाเคจे เค•े เคจुเค•เคธाเคจ เค•ो เค˜เคŸाเคคी เคนैं।

  2. เคธुเค–ाเคจा: เคงूเคช เคชเคฐ เคซैเคฒाเค•เคฐ เคฏा เคชेเคก เคชเคŸ्เคŸी เคก्เคฐाเคฏเคฐ เคฎें — เคฆाเคจे เค•ो เคธुเคฐเค•्เคทिเคค เคคเคฐीเค•े เคธे เคธूเค–ा เค•เคฐ เคจเคฎी 12–14% เคชเคฐ เคฒाเคँ।

  3. เค ोเคธ เคธुเค–ाเคจे เคธे เคฆाเคจे เคฎें เคซเคซूंเคฆी เคต เค•्เคทเคฏ เค•เคฎ เคนोเคคा เคนै। เคจिเคฏเคฎिเคค เคชเคฒเคŸเคจे เคธे เคธเคฎाเคจ เคธुเค–ाเคต।

12) เคญंเคกाเคฐเคฃ เค”เคฐ เคฎाเคฐ्เค•ेเคŸिंเค—

  1. เคญंเคกाเคฐเคฃ: เคธाเคซ, เคธूเค–ा, เคนเคตाเคฆाเคฐ เค—ोเคฆाเคฎ; เคฅ्เคฐेเคธ्เคก เคšाเคตเคฒ เค•ो เค•ीเคŸ/เคซเคซूंเคฆी เคธे เคฌเคšाเคจे เค•े เคฒिเค เคจिเคฐीเค•्เคทเคฃ।

  2. เคชोเคฅी/เคฌैเค—: เคœूเคŸ/เคชीเคชी เคฌैเค— — เค•ीเคŸ เคฐोเค•เคจे เค•े เคฒिเค fumigation/เค†เคตเคถ्เคฏเค• เค‰เคชाเคฏ เคธ्เคฅाเคจीเคฏ เคจिเคฐ्เคฆेเคถाเคจुเคธाเคฐ।

  3. เคฎाเคฐ्เค•ेเคŸिंเค—: เคฎंเคกी เค•ी เคญाเคต‑เคธूเคšเคจा, MSP (เคฏเคฆि เคฒाเค—ू) เค”เคฐ เคช्เคฐोเคธेเคธिंเค— เคฎांเค— เค…เคจुเคธाเคฐ เคตिเค•्เคฐเคฏ เค•เคฐें।

13) SRI (System of Rice Intensification) — เค›ोเคŸा เคธाเคฐ

  1. เค–ाเคธ เคฌाเคคें: เคฏुเคตा 8–12 เคฆिเคจ เค•े เคชौเคงे, เคเค•‑เคเค• เคชौเคงा เคช्เคฐเคคि เค—เคก्เคขा, เคšौเคก़ी spacing (25–30 cm), เคœเคฒ เคช्เคฐเคฌंเคงเคจ AWD, เคจिเคฏเคฎिเคค เคนเคฒ เคšเคฒ/weeders।

  2. เคซाเคฏเคฆे: เค•เคฎ เคฌीเคœ, เค•เคฎ เคชाเคจी, เคฌेเคนเคคเคฐ เคœเคก़ เคตिเค•ाเคธ, เค…เค•्เคธเคฐ เค‰เคš्เคš เค‰เคชเคœ เค”เคฐ เค—ुเคฃเคตเคค्เคคा।

  3. เคจुเค•เคธाเคจ/เคœोเค–िเคฎ: เคคเค•เคจीเค• เค•ा เคธเคนी เคชाเคฒเคจ เคœเคฐूเคฐी; เคฎेเคนเคจเคค เคถुเคฐुเค†เคค เคฎें เค…เคงिเค• เคนो เคธเค•เคคी เคนै เค”เคฐ tractor/weeders เคšाเคนिเค เคนो เคธเค•เคคे เคนैं।

14) เค†เคฐ्เคฅिเค• เค…เคจुเคฎाเคจ (เคธाเคฎाเคจ्เคฏ)

  • เคฒाเค—เคค เค”เคฐ เคฒाเคญ เค•्เคทेเคค्เคฐ, เค•िเคธ्เคฎ, เค–ाเคฆ, เคฎเคœเคฆूเคฐ เคฒाเค—เคค, เคฎเคถीเคจเคฐी เค”เคฐ เคชाเคจी เค•े เค…เคจुเคธाเคฐ เคฌเคฆเคฒเคคे เคนैं। เค…เคชเคจी เคญूเคฎि เค•े เคนिเคธाเคฌ เคธे เคฒाเค—เคค‑เคฒाเคญ เค•ी เค—เคฃเคจा เค•เคฐें।

  • เค›ोเคŸे เค•िเคธाเคจ เคธंเค—เค เคจों/เค•िเคธाเคจ เค‰เคค्เคชाเคฆเค• เคธंเค—เค เคจ (FPO) เค•े เคฎाเคง्เคฏเคฎ เคธे เค‡เคจเคชुเคŸ्เคธ เคธเคธ्เคคे เคชเฅœเคคे เคนैं เค”เคฐ เคฌाเคœाเคฐ เคฌेเคนเคคเคฐ เคฎिเคฒเคคा เคนै।

15) เคธाเคฎाเคจ्เคฏ เค—เคฒเคคिเคฏाँ เค”เคฐ เคฌเคšाเคต

  1. เคฌिเคจा soil test เค•े เค…เคงिเค• เค‰เคฐ्เคตเคฐเค• เคฆेเคจा — เค˜ाเคŸे เค”เคฐ เคชเคฐ्เคฏाเคตเคฐเคฃ เคธเคฎเคธ्เคฏा। → Soil test เค•เคฐाเคँ।

  2. เคฆेเคฐ เคธे/เคฌเคนुเคค เคชเคนเคฒे เค•เคŸाเคˆ — เคจुเค•เคธाเคจ। → เคชเค•เคจे เค•ा เคธเคนी เคธंเค•ेเคค เคฆेเค–ें।

  3. เคœเคฒीเคฏ เคฐोเค—/เค•ीเคŸ เค•ा เคจिเคฐीเค•्เคทเคฃ เคจเคนीं — เคฌเคก़ी เคนाเคจि। → เคจिเคฏเคฎिเคค เคซीเคฒ्เคก เคธเคฐ्เคซिंเค— เค•เคฐें।

  4. เค…เคธाเคซ्เคŸिเค• เคฌीเคœ เคฒेเคจा — เคฌीเคœ เคช्เคฐเคฎाเคฃिเคค เคฒें เค”เคฐ เคฌीเคœ เค‰เคชเคšाเคฐ เค•เคฐें।

  5. เคœเคฒ เคช्เคฐเคฌंเคงเคจ เค•ा เค…เคญाเคต — เคœเคฒเคญเคฐाเคต เคฏा เคธूเค–े เคธे เคจुเค•เคธाเคจ। → เคญू‑เคธเคคเคน เค”เคฐ เคก्เคฐेเคจेเคœ เคฏोเคœเคจा เคฌเคจाเคं।

16) เค…เคญ्เคฏाเคธिเค• เคšेเค•เคฒिเคธ्เคŸ — เค–ेเคค เคฎें เค•เคฆเคฎ‑เคฆเคฐ‑เค•เคฆเคฎ

  1. (เคชเคนเคฒे เคฎเคนीเคจे) Soil test, เคซเคธเคฒ เคšเค•्เคฐ เคคเคฏ, เคฌीเคœ เคฎंเค—เคตाเคจा, เคจเคฐ्เคธเคฐी เคคैเคฏाเคฐ।

  2. (เคฌुเคตाเคˆ/เคฐोเคชाเคˆ) เคช्เคฐเคฎाเคฃिเคค เคฌीเคœ, เคฌीเคœ เค‰เคชเคšाเคฐ, เค‰เคšिเคค spacing, เคชाเคจी เคจिเคฏंเคค्เคฐเคฃ।

  3. (เคชเคนเคฒे 30–45 เคฆिเคจ) เคจिเคฐाเคˆ/เค—ुเคกाเคˆ, N เค•ा เคชเคนเคฒा เคธ्เคช्เคฒिเคŸ, เคฐोเค—‑เค•ीเคŸ เคฎॉเคจिเคŸเคฐिंเค—।

  4. (เคฎเคง्เคฏ เคšเคฐเคฃ) เคฆूเคธเคฐा N เคธ्เคช्เคฒिเคŸ, เคชैเคจिเค•เคฒ เค‡ंเคกเค•्เคถเคจ, เคœเคฒ เคช्เคฐเคฌंเคงเคจ।

  5. (เคซूเคฒเคจ‑เคฌीเคจिंเค—) เค…ंเคคिเคฎ N, เคชाเคจी เคจिเคฏंเคค्เคฐिเคค เคฐเค–ें, เค•ीเคŸ/เคฐोเค— เคจिเคฏंเคค्เคฐเคฃ।

  6. (เค•เคŸाเคˆ เค•े เคชाเคธ) เคชเค•เคจे เค•ा เคจिเคฐीเค•्เคทเคฃ, เคฅ्เคฐेเคถเคฐ เค”เคฐ เคธुเค–ाเคจे เค•ी เคต्เคฏเคตเคธ्เคฅा।

17) เค•ुเค› เค‰เคชเคฏोเค—ी เคŸोเคŸเค•े เค”เคฐ เคŸिเคช्เคธ

  • เค–ेเคค เคฎें เคนเคฐ เคธाเคฒ เคเค• เคนी เคซเคธเคฒ เคจ เค‰เค—ाเคँ — เคซเคธเคฒ เคšเค•्เคฐ เคธे เคญूเคฎि เคธ्เคตाเคธ्เคฅ्เคฏ เค…เคš्เค›ा เคฐเคนเคคा เคนै।

  • Zn deficiency เค•े เคฒเค•्เคทเคฃ: เค›ोเคŸे เคชเคค्เคคे เค”เคฐ เคชเคค्เคคिเคฏों เคชเคฐ chlorotic stripes — เคธเคฎाเคงाเคจ ZnSO4 เคชเคฐ soil test เค•े เค…เคจुเคธाเคฐ।

  • เคจเคฐ्เคธเคฐी เคฎें seed priming (เคœเคฒ เค•े เคธाเคฅ เคฌीเคœ เคถांเคค) เคธे เค…ंเค•ुเคฐเคฃ เคฌेเคนเคคเคฐ เคนो เคธเค•เคคा เคนै — เคธ्เคฅाเคจीเคฏ เคคเค•เคจीเค• เค•े เค…เคจुเคธाเคฐ เค•เคฐें।

  • เคธ्เคฅाเคจीเคฏ เค•िเคธाเคจ เค”เคฐ KVK เค•े เคธाเคฅ เคœुเคก़เค•เคฐ เคจเคˆ เคคเค•เคจीเค•ें เค…เคชเคจाเคँ — demonstration plots เคฆेเค–ें।

เคฏเคฆि เค†เคช เคšाเคนें เคคो เคฎैं เค†เคชเค•ी เคœ़เคฎीเคจ/เค•्เคทेเคค्เคฐ (เค‰เคฆाเคนเคฐเคฃ: เคฐाเคœ्เคฏ/เคœिเคฒा), เค•िเคธ्เคฎ เค•ी เคช्เคฐाเคฅเคฎिเค•เคคा (เคœเคฒเคตाเคฏु/เค•िเคธ्เคฎ/เค‰เคชเคœ เคฒเค•्เคท्เคฏ), เค”เคฐ เค‰เคชเคฒเคฌ्เคง เคœเคฒ เคธ्เคฐोเคค/เคฎเคœเคฆूเคฐ เคธ्เคฅिเคคि เค•े เคฌाเคฐे เคฎें เคฌเคคाเคँ เคคो เคฎैं เค‰เคธเค•े เค…เคจुเคธाเคฐ เคเค• เคตिเคถिเคท्เคŸ เคšเคฐเคฃเคฌเคฆ्เคง เคฏोเคœเคจा (schedule) เค”เคฐ เค…เคจुเคฎाเคจिเคค เค‰เคฐ्เคตเคฐเค•/เคฌीเคœ เคฆเคฐों เคธเคนिเคค เคเค• เค•เคธ्เคŸเคฎ เคช्เคฒाเคจ เคฌเคจा เค•เคฐ เคฆे เคฆूँ — เคฌिเคจा เค”เคฐ เคœाเคจเค•ाเคฐी เค•े เคฎैंเคจे เคŠเคชเคฐ เคธाเคฎाเคจ्เคฏ, เคชเคฐ เคตिเคธ्เคคृเคค, เค”เคฐ เคธुเคฐเค•्เคทिเคค เคฎाเคฐ्เค—เคฆเคฐ्เคถिเค•ा เคฆे เคฆी เคนै। เคšाเคนें เคคो เคฎैं SRI เคฌเคจाเคฎ เคชाเคฐंเคชเคฐिเค• เคตिเคงि เค•ा เคคुเคฒเคจाเคค्เคฎเค• เคคाเคฒिเค•ा เคญी เคฆे เคฆूँ।

at No comments:
Subscribe to: Posts (Atom)